Om een burn-out te voorkomen is het helemaal niet nodig om alle stress uit je leven te bannen. Het gaat er vooral om dat belasting niet te lang te hoog blijft en dat je voldoende kunt herstellen. Wat kun je daarvoor zelf doen en wat moet er misschien veranderen in je werk of in andere omstandigheden?
In een eerdere MD-act-blog over werkstress staat de volgende uitspraak uit onze coachingspraktijk:
“Ik heb een stuwmeer aan vrije dagen. Mijn leidinggevende zegt dat ik ze moet opnemen, maar ik heb geen idee wanneer. Het is zo druk op het werk. Het kan voorlopig gewoon niet.”
Waarschijnlijk is dit voor veel mensen herkenbaar. Het werk vraagt eigenlijk te veel, dat duurt al best lang en gebeurt misschien wel te vaak. Je weet ergens wel dat het eigenlijk anders zou moeten, maar ziet geen mogelijkheid om dit te veranderen. Het werk moet immers wel doorgaan.
Een periode waarin het te druk is, kan lange tijd goed gaan. Tot je merkt dat je ook buiten je werk niet meer goed tot rust komt, steeds minder energie hebt en je werk je meer moeite begint te kosten.
Een burn-out voorkomen vraagt dan misschien om meer dan even wat extra rust nemen. Je moet dan wellicht serieus onderzoeken waarom je zo belast raakt en wat er nodig is om dat te veranderen.
Wat betekent burn-out voorkomen?
Burn-out voorkomen betekent het tijdig herkennen en aanpakken van structurele overbelasting, voordat lichaam en geest uitgeput raken. Alle druk wegnemen is meestal niet haalbaar en vaak ook helemaal niet nodig. Het draait vooral om ervoor te zorgen dat je structureel de balans houdt tussen belasting en herstel.
Wat een goede balans is, verschilt per persoon en kan ook in de loop van je leven veranderen. Een bepaalde druk op het werk, spanning in de privésituatie of een periode met weinig slaap kan op het ene moment goed te dragen zijn, maar op een ander moment juist te veel worden. Als verschillende belastende omstandigheden gelijktijdig aanwezig zijn, kan de balans eerder omslaan.
Voorkomen van burn-out begint bij het herkennen van het moment dat dit dreigt te gebeuren, ruim voordat grotere ingrepen nodig zijn.
Stress hoort bij het leven en kan ook functioneel zijn. Hard werken kan plezierig en bevredigend zijn. Een hoge werkdruk hoeft bovendien niet tot gezondheidsproblemen te leiden.
Dit wordt anders wanneer de druk te lang te hoog blijft, je steeds minder gelegenheid hebt om te herstellen en je merkt dat je je voortdurend gespannen of opgejaagd begint te voelen.
Hoeveel stress en druk je ervaart, hangt mede af van de omstandigheden waaronder je werkt. Voldoende invloed op je werk, steun van anderen en mogelijkheden om je werk naar eigen inzicht uit te voeren, kunnen helpen om ook bij een hoge werkdruk goed te blijven functioneren. Ze bieden tegenwicht aan de belasting die je ervaart.
Welke signalen moet je serieus nemen?
Wat kunnen signalen van overbelasting zijn? Een paar voorbeelden:
- aanhoudende vermoeidheid;
- moeite om buiten werktijd te ontspannen;
- toenemende prikkelbaarheid;
- afnemend plezier in dingen die je eerder energie gaven.
Vooral wanneer dergelijke klachten langere tijd aanhouden, terugkeren of steeds erger worden, is het verstandig om stil te staan bij wat er aan de hand is.
Meer over de verschillende klachten en de manier waarop die zich kunnen ontwikkelen lees je in Burn-out symptomen herkennen: wat zijn de signalen?.
Wat houdt overbelasting in stand?
Overbelasting kan verschillende oorzaken hebben. Soms zijn de omstandigheden op zichzelf te belastend. Soms speelt vooral de manier waarop iemand met die omstandigheden omgaat een rol. Vaak gaat het om een combinatie van beide.
Aan de kant van de omstandigheden kunnen verschillende factoren ertoe leiden dat overbelasting voortduurt. Bijvoorbeeld:
- hoge werkdruk die aanhoudt;
- weinig regelruimte;
- onduidelijke verwachtingen;
- onvoldoende herstelruimte in de dag;
- druk die anderen of de omstandigheden opleggen om door te gaan;
- de materiële en emotionele kosten die gas terugnemen met zich mee kan brengen;
- een belastende thuissituatie.
Dergelijke omstandigheden kunnen objectief belastend zijn, of om persoonlijke redenen zo worden ervaren.
Aan de andere kant zijn er persoonskenmerken en/of de manier waarop iemand omgaat met belastende omstandigheden die overbelasting in stand kunnen houden. Hierbij kun je denken aan:
- moeite om tijdig rust te nemen en voldoende te herstellen;
- onvoldoende inzicht in de eigen grenzen;
- moeite om grenzen te stellen;
- de neiging om eigen behoeften ondergeschikt te maken aan verplichtingen tegenover anderen;
- een groot verantwoordelijkheidsgevoel;
- perfectionisme, heel hoge eisen stellen aan zichzelf en/of de resultaten.
Afhankelijk van persoonlijke neigingen en patronen, is iemand meer of minder in staat om belastende omstandigheden adequaat aan te pakken.
Als de werkdruk te hoog is en je alleen naar de omstandigheden kijkt, mis je het deel waar je zelf invloed op hebt. Wie alleen naar de eigen patronen kijkt, mist misschien de rol die de context speelt. Voorkomen van burn-out vraagt vaak om te kijken naar beide.
In de praktijk kunnen we daarbij drie factoren onderscheiden: de omstandigheden op het werk, wat er verder in je leven speelt en de manier waarop je zelf met die omstandigheden omgaat.
Wanneer de werkdruk structureel te hoog is
Een hoge werkdruk kan dus allerlei oorzaken hebben. Misschien heb je eenvoudigweg te veel werk. Of je krijgt te maken met steeds nieuwe taken, krappe deadlines en verwachtingen die moeilijk waar te maken zijn.
Ook kan het zijn dat je onvoldoende invloed hebt op de manier waarop je je werk moet uitvoeren, dat er te weinig ondersteuning is of dat je voortdurend wordt onderbroken.
Een voorbeeld uit onze coachingspraktijk is het uitvallen van collega’s, waarna hun werk wordt verdeeld over de medewerkers die overblijven.
Voor een poosje is dat vaak nog wel op te vangen. Maar wanneer een vacature maandenlang niet wordt ingevuld of een zieke collega niet wordt vervangen, kan de werkdruk voor de achterblijvers te hoog worden.
Het eigen werk blijft liggen, de extra taken blijven erbij komen en het werk is eigenlijk nooit meer af.
In zo’n situatie kun je als medewerker proberen slimmer te plannen of efficiënter te werken. Maar als er structureel meer werk ligt dan je redelijkerwijs kunt uitvoeren, moet er iets veranderen aan de werkdruk zelf.
Dat vraagt om overleg met de leidinggevende en eventueel met collega’s. Welke werkzaamheden hebben voorrang en wat kan wachten of vervallen? Zijn er misschien andere mogelijkheden om het werk te verdelen? Is het mogelijk om tijdelijk extra handjes te regelen?
Wanneer ook privéomstandigheden veel van je vragen
Naast de omstandigheden op het werk kunnen ook privéomstandigheden een belangrijke rol spelen. Misschien vraagt de zorg voor kinderen of een ziek familielid veel van je. Of je hebt problemen in je relatie, maakt een verhuizing door of krijgt te maken met andere gebeurtenissen die veel tijd en energie kosten.
Een hoge werkdruk die je onder normale omstandigheden goed aankunt, kan dan ineens te veel worden.
Juist wanneer je thuis weinig gelegenheid hebt om bij te komen, kan een belastende werksituatie steeds zwaarder gaan wegen.
Burn-out voorkomen kan in zulke omstandigheden betekenen dat je tijdelijk minder werk op je neemt, thuis hulp organiseert of afspraken maakt om meer ruimte te krijgen voor wat er in je privéleven speelt.
Niet alle omstandigheden kun je veranderen. Maar het is wel belangrijk om te onderzoeken waar je invloed op hebt.
De rol van copingstijl bij burn-out voorkomen
Het verschilt sterk per persoon hoe je met stressvolle omstandigheden omgaat. Hoe je met stress omgaat noemen we je copingstijl. Verschillen in copingstijl verklaren mede waarom collega’s in dezelfde werkomgeving, met dezelfde druk, heel verschillende ervaringen kunnen hebben.
Een copingstijl ontwikkelt zich deels door aanleg, deels door voorbeeldgedrag van anderen, deels door wat ervaringen je hebben geleerd.
De manier waarop je gewend bent te reageren op spanning of problemen, is vaak zo vanzelfsprekend dat je er meestal nauwelijks bij stilstaat. Toch kun je leren die reacties te herkennen. Je kunt er dan kritisch naar kijken en, als dat helpt, andere manieren ontwikkelen om met belastende situaties om te gaan.
Tegelijk is die manier vaak ook effectief geweest. Als je bijvoorbeeld gewend bent om onder druk harder te werken, verantwoordelijkheid te nemen en door te zetten, heb je daar waarschijnlijk veel aan te danken. Dergelijke patronen kunnen onder langdurige druk echter ook een risico gaan vormen.
Een voorbeeld hiervan vind je in onze blog Werkstress verminderen: je innerlijke slavendrijver aan banden. Het gaat over een succesvolle projectmanager die bijzonder hard werkt. Ze is resultaatgericht, stelt hoge eisen aan zichzelf en krijgt veel gedaan.
Haar leidinggevende waardeert die inzet enorm. Maar hij ziet ook dat ze steeds meer onder spanning staat en hij adviseert haar daarom om het wat rustiger aan te doen. Voor de projectmanager is dat een lastig signaal. Ze krijgt waardering voor precies het gedrag waarmee ze zichzelf steeds verder onder druk zet. En juist die waardering is voor haar erg belangrijk.
In de coaching ontdekt ze dat er naast haar sterke prestatiedrang en behoefte aan waardering ook een andere kant van haar is. Ze heeft ook behoefte aan ontspanning, tijd voor haar partner en ruimte om andere dingen te doen dan werken. Alleen komen die behoeften nauwelijks meer aan bod.
Dit voorbeeld laat zien dat het niet alleen gaat om hoeveel werk iemand heeft, maar ook om de betekenis die iemand aan werken, presteren en waardering geeft.
Om een burn-out te voorkomen, kan het noodzakelijk zijn om je eigen copingstijl beter te leren kennen en bepaalde patronen te veranderen. Als je bijvoorbeeld steeds opnieuw over je grenzen gaat, kan de kans op hernieuwde overbelasting groot blijven zolang je op dezelfde manier met belastende omstandigheden omgaat.
Wanneer helpen je natuurlijke neigingen je, en wanneer kosten ze je meer dan nodig is? Welke situaties kosten jou structureel meer energie dan ze zouden moeten? Waar ga je over je eigen grenzen, ook als dat niet nodig is? Wat heb je nodig om goed voor jezelf te zorgen zodat je kunt herstellen, en hoe bouw je dat in als onderdeel van een gezonde copingstijl?
Wat helpt bij burn-out voorkomen?
Burn-out voorkomen vraagt dus om aandacht voor verschillende zaken. Je moet signalen van overbelasting herkennen en serieus nemen, voldoende kunnen herstellen en proberen de omstandigheden te veranderen die langdurig te veel van je vragen. Vaak is het daarnaast nodig om kritisch naar je eigen gedrag en onderliggende overtuigingen te kijken.
Signalen serieus nemen
Het klinkt vanzelfsprekend, maar signalen van overbelasting worden lang niet altijd op tijd herkend of serieus genomen. Het helpt om jezelf regelmatig de vraag te stellen: hoe voel ik me en herstel ik voldoende? En het antwoord serieus te nemen.
Maar signalen herkennen betekent nog niet altijd dat je er ook naar handelt. Misschien weet je heel goed dat je te veel van jezelf vraagt, maar ben je bang dat het gevolgen heeft voor je baan wanneer je dat toegeeft. Of vind je dat je het eigenlijk gewoon moet aankunnen.
In Burn-out symptomen (h)erkennen we vaak niet op tijd lees je uitgebreider over de redenen waarom mensen ondanks duidelijke waarschuwingen toch blijven doorgaan.
Herstelmomenten bewust inbouwen
Herstellen vraagt om voldoende slaap; minipauzes in het werk die je door de dag heen de gelegenheid geven om even te ontspannen; gelegenheid om buiten het werk echt tot rust te komen. Maar ook activiteiten die misschien de nodige energie kunnen kosten maar je vooral plezier geven, zoals wandelen, sporten, muziek maken of iets met je handen doen.
Wie de hele dag werkt, ’s avonds nog even de laptop opent en in het weekend vooral bezig is met wat er maandag weer moet gebeuren, geeft zichzelf weinig gelegenheid om echt los te komen van het werk.
Goed voor jezelf zorgen is niet altijd voldoende. Als de druk structureel te hoog blijft, zal ook daar iets aan moeten veranderen.
Omstandigheden aanpakken waar mogelijk
Als de oorzaak van de structurele overbelasting in de werkomgeving zit, kan goede zelfzorg alleen soms niet voldoende zijn. Een burn-out voorkomen vraagt dan om een gesprek met een leidinggevende.
Probeer hierbij zo concreet mogelijk aan te geven waar je tegenaan loopt. Is er te veel werk? Zijn de verwachtingen onduidelijk? Ontbreekt ondersteuning? Heb je onvoldoende tijd of mogelijkheden om je werk goed te doen?
Bespreek ook wat volgens jou zou kunnen helpen. Daarbij is het belangrijk om samen vast te stellen wat realistisch is.
Zeker bij zelfstandig werkende professionals is vaak helemaal niet duidelijk wanneer het werk ‘af’ is of hoeveel werk binnen een bepaalde tijd redelijkerwijs kan worden gedaan. Een gesprek over verwachtingen, prioriteiten en mogelijkheden om het werk anders te organiseren kan dan veel opleveren.
Patronen onderzoeken
Wie merkt dat overbelasting een terugkerend patroon is, kan er baat bij hebben om de eigen copingstijl te onderzoeken, zelf of met een coach. Als je weet hoe je met druk omgaat en wat je daarin anders wilt, heb je iets om mee aan de slag te gaan.
Misschien stel je aan jezelf hogere eisen dan je omgeving doet. Of vind je dat je altijd beschikbaar moet zijn, iedereen moet helpen en vooral geen fouten mag maken. Misschien ben je gewend om problemen zelf op te lossen en vind je het lastig om hulp te vragen.
Het kan dan zinvol zijn om je eigen overtuigingen kritisch te onderzoeken. Waarom moet het altijd zo goed? Waarom vind je het moeilijk om iets aan een ander over te laten? En wat gebeurt er eigenlijk wanneer je een keer minder doet?
Dit soort vragen kunnen helpen om te ontdekken waar je jezelf onnodig onder druk zet.
Dat betekent niet dat het altijd eenvoudig is om je gedrag te veranderen. Gewoonten en gedragspatronen zijn vaak hardnekkig. Maar je kunt wel leren om er anders mee om te gaan.
Kijk of je werk nog voldoende bij je past
Soms is er meer aan de hand dan een te hoge werkdruk of een gewoonte om te hard te werken. Misschien merk je dat het werk weinig plezier of voldoening meer geeft. Of dat de eisen die je functie aan je stelt niet goed aansluiten bij je kwaliteiten, behoeften of persoonlijke waarden.
Dan is het verstandig om ook daar kritisch naar te kijken.
Niet iedereen past bij iedere functie en iedere werkomgeving. Wat voor de ene medewerker een aantrekkelijke uitdaging is, kan voor een ander vooral spanning opleveren.
Soms kun je door andere afspraken, een gewijzigde taakverdeling of meer ruimte in je functie weer met plezier werken. Maar het kan ook zijn dat een andere functie of werkomgeving beter bij je past.
Burn-out voorkomen is niet alleen jouw verantwoordelijkheid
Vaak kun je zelf veel doen om een burn-out te voorkomen. Maar ook een werkgever en leidinggevende hebben een verantwoordelijkheid.
Zij kunnen kritisch kijken naar de omstandigheden waaronder medewerkers hun werk moeten uitvoeren. Is de hoeveelheid werk realistisch? Bieden we voldoende ondersteuning? Is de samenwerking op orde? Zijn de verwachtingen duidelijk? Hebben medewerkers voldoende ruimte om zelf beslissingen te nemen over de uitvoering van hun taken? En nemen we signalen van overbelasting serieus genoeg?
Als de omstandigheden daarom vragen, kunnen zij veranderingen aanbrengen in de organisatie, de personeelsbezetting of de manier waarop het werk wordt verdeeld.
Meer over het belang van steun, regelruimte en persoonlijke hulpbronnen lees je in Stress op het werk? Investeer in je psychologisch kapitaal.
Wanneer is begeleiding zinvol, ook zonder burn-out?
Wacht niet met iets te ondernemen tot je volledig vastloopt. Misschien lukt het je om zelf te ontdekken waarom je zo veel stress ervaart en wat je anders wilt gaan doen. Of kun je samen met je leidinggevende of mensen uit je omgeving voldoende veranderen om de belasting weer hanteerbaar te maken. Daarvoor is niet altijd professionele begeleiding nodig.
Maar soms merk je dat je telkens opnieuw in dezelfde situatie terechtkomt. Je neemt je bijvoorbeeld voor minder hard te werken, maar na een paar weken ben je alweer bezig zoals daarvoor. Of je weet dat er iets moet veranderen aan hoe je met dingen omgaat, maar niet precies wat je moet veranderen of hoe je dat kunt aanpakken.
Een coach kan je dan misschien helpen om patronen zichtbaar te maken die je vanuit de situatie zelf moeilijk kunt zien. Vervolgens met die patronen aan de slag gaan is vaak ook best moeilijk. Het vraagt soms onder ogen zien wat je liever niet ziet, en oefenen met ander gedrag op momenten waarop je de neiging hebt om toch te blijven doen wat vertrouwd voor je is. Een coach kan daarbij een goede steun zijn.
Heb je aanhoudende lichamelijke of psychische klachten, dan is het verstandig om die eerst met je huisarts te bespreken. Ook omdat dergelijke klachten andere oorzaken kunnen hebben dan stress. Bij vragen over je belastbaarheid en omstandigheden op het werk kun je terecht bij de bedrijfsarts.
Meer informatie en contact
Wil je weten wat begeleiding bij MD-act inhoudt? Op de pagina burn-out coach lees je hoe wij werken en wat je kunt verwachten.
Liever even kort overleggen? Bel 024 397 8892 of mail info@md-act.nl.
Albert van Veen
NIP-geregistreerd Arbeids- en Organisatiepsycholoog · MD-act, Groesbeek
Gerelateerde artikelen
Meer over het herkennen van vroege klachten lees je in Burn-out symptomen herkennen: wat zijn de signalen?.
Ben je al met een burn-out uitgevallen? Dan gaat het artikel Herstellen van burn-out: hoe herstel verloopt en wat helpt uitgebreider in op het herstelproces en de hindernissen die daarbij kunnen optreden.
Bronnen en achtergrond
[1] TNO (2024). Werkdruk een van de belangrijkste arbeidsrisico’s.
[2] Arboportaal. Oorzaken van werkdruk en burn-out.
[3] Arboportaal. Praktische tips om werkstress en burn-outklachten te voorkomen.
[4] Thuisarts. Ik ben overspannen. Hoe word ik beter?.