Wanneer helpt zelfkritisch zijn en wanneer werkt het tegen je?
Zelfkritisch zijn wordt vaak gezien als iets positiefs. Het laat zien dat je kunt reflecteren, verantwoordelijkheid neemt en wilt groeien. Tegelijkertijd merken veel mensen dat zelfkritisch zijn hen juist belemmert. Gedachten als “ik doe het nooit goed genoeg” of “anderen kunnen dit beter dan ik” kunnen zwaar wegen en het zelfvertrouwen ondermijnen. Dit raakt aan thema’s als onzekerheid en prestatiedruk, die ook herkenbaar zijn bij het imposter syndroom en zelftwijfel.
Wat betekent het om zelfkritisch te zijn?
Zelfkritisch zijn betekent dat je kritisch naar jezelf kijkt en stilstaat bij je eigen gedrag, gedachten of prestaties. Dat vermogen tot zelfreflectie is waardevol. Het helpt je om te leren van ervaringen en bewuster keuzes te maken.
Toch is zelfkritiek niet altijd mild of realistisch. Vaak neemt het de vorm aan van een strenge innerlijke stem die vooral wijst op fouten en tekortkomingen. Wanneer deze manier van denken overheerst, kan dit bijdragen aan terugkerende negatieve denkpatronen en uiteindelijk aan een negatief zelfbeeld.
Aanhoudende zelfkritiek kan samenhangen met stress, somberheid en een negatief zelfbeeld, iets wat ook wordt beschreven in de informatie over mentale gezondheid van het Trimbos-instituut.
De functie van zelfkritiek
Zelfkritiek heeft meestal een functie. Het is vaak een poging om jezelf te beschermen. Bijvoorbeeld door:
- fouten in de toekomst te voorkomen
- kritiek van anderen voor te zijn
- grip te houden op lastige of onzekere situaties
In die zin probeert de innerlijke criticus je te helpen. Dat verklaart ook waarom zelfkritisch zijn zo hardnekkig kan zijn. Juist omdat deze stem ooit een beschermende rol heeft gehad, verdwijnt hij niet zomaar.
Wanneer wordt zelfkritisch zijn een valkuil?
Zelfkritisch zijn wordt een probleem wanneer het niet meer helpt, maar juist belemmert. Dat zie je bijvoorbeeld wanneer zelfkritiek leidt tot:
- voortdurende twijfel aan jezelf
- perfectionisme of uitstelgedrag
- schaamte of faalangst
- het vermijden van nieuwe stappen
In plaats van richting te geven, gaat de aandacht steeds meer naar wat er mis zou kunnen gaan. Zo kan zelfkritiek bijdragen aan vastlopen en onzekerheid, terwijl het oorspronkelijke doel juist was om beter te functioneren.
De aandacht verschuift dan van wat belangrijk voor je is naar alles wat er mis zou kunnen gaan. Zo kan zelfkritisch zijn je weghouden van groei en ontwikkeling.
Zelfkritisch zijn vanuit ACT
Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT), een evidence-based benadering die internationaal wordt ontwikkeld en onderzocht door onder andere de Association for Contextual Behavioral Science, wordt zelfkritiek niet gezien als iets dat weg moet. Zelfkritische gedachten horen bij het menselijk brein. Het probleem zit niet in het hebben van deze gedachten, maar in hoe letterlijk je ze neemt en hoeveel invloed ze krijgen op je gedrag.
ACT helpt om:
- zelfkritische gedachten op te merken als gedachten
- er ruimte voor te maken, zonder ze te bevechten
- te onderzoeken of ze helpend zijn in het licht van wat voor jou belangrijk is
Zo hoef je niet eerst “minder zelfkritisch” te worden om toch andere keuzes te maken, anders te kunnen gaan leven.
Van zelfkritiek naar een mildere houding
Een alternatief voor harde zelfkritiek is zelfcompassie. Dat betekent niet dat je alles maar goedpraat, maar dat je jezelf benadert met dezelfde mildheid en realisme die je vaak wel voor anderen hebt. Fouten maken en worstelen horen bij het leven.
Door zelfkritisch zijn niet automatisch te volgen, ontstaat ruimte om te kiezen voor gedrag dat past bij wie je wilt zijn, ook als dat spannend is. Voor sommige mensen helpt coaching bij zelfvertrouwen en zelfbeeld om hierin stappen te zetten.
Veelgestelde vragen over zelfkritisch zijn
Wat betekent zelfkritisch zijn?
Zelfkritisch zijn betekent dat je kritisch naar jezelf kijkt en je eigen gedrag, gedachten of prestaties beoordeelt. Dat kan helpend zijn wanneer het leidt tot inzicht en leren. Het wordt lastiger wanneer zelfkritiek vooral bestaat uit strenge oordelen over jezelf, zonder ruimte voor nuance of begrip.
Is zelfkritisch zijn goed of slecht?
Zelfkritisch zijn is op zichzelf niet goed of slecht. Het hangt af van de manier waarop het gebeurt. Milde, realistische zelfkritiek kan bijdragen aan persoonlijke groei. Harde of voortdurende zelfkritiek kan juist leiden tot onzekerheid, stress en het gevoel nooit goed genoeg te zijn.
Wat is het verschil tussen zelfkritiek en zelfreflectie?
Zelfreflectie gaat over open en nieuwsgierig kijken naar jezelf, zonder oordeel. Zelfkritiek bevat vaak een veroordelend element, waarbij fouten of tekortkomingen centraal staan. Zelfreflectie helpt om inzicht te krijgen; zelfkritiek vergroot vaak de innerlijke druk.
Wanneer wordt zelfkritisch zijn ongezond?
Zelfkritisch zijn wordt ongezond wanneer het je belemmert in plaats van helpt. Bijvoorbeeld als je door zelfkritiek voortdurend aan jezelf twijfelt, perfectionistisch wordt, situaties gaat vermijden of moeite krijgt om keuzes te maken. Dan staat zelfkritiek niet meer in dienst van groei, maar werkt het juist tegen je.
Hoe ga je om met een sterke innerlijke criticus?
Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT) wordt de innerlijke criticus niet bestreden of weggeduwd. In plaats daarvan leer je om zelfkritische gedachten op te merken als gedachten, er ruimte voor te maken en te onderzoeken of ze helpend zijn. Zo hoeft de innerlijke criticus niet te verdwijnen om toch andere keuzes te kunnen maken.
Kun je minder zelfkritisch worden?
Het doel is meestal niet om helemaal niet meer zelfkritisch te zijn, maar om anders met zelfkritische gedachten om te gaan. Door meer mildheid en zelfcompassie te ontwikkelen, kan de invloed van zelfkritiek afnemen en ontstaat er meer ruimte om te handelen vanuit wat voor jou belangrijk is.
Tot slot
Zelfkritisch zijn is niet per definitie een zegen of een valkuil. Het hangt af van de rol die het in je leven speelt. Door anders met je innerlijke criticus om te gaan, kun je meer ruimte creëren voor wat echt belangrijk voor je is. Soms is het helpend om dit niet alleen te doen, maar samen te onderzoeken binnen begeleiding of training, zoals een training zelfvertrouwen en persoonlijke groei.
Behoefte aan hulp of advies?
Vind je jezelf soms te zelfkritisch? En wil jij jouw zelfkritische gedachten beter leren hanteren? Wij hebben ruim 30 jaar ervaring met het coachen en begeleiden van mensen met vragen over hun persoonlijke ontwikkeling. Wij doen dit met heel veel zorg en aandacht en vaak met heel goede resultaten.
Nieuwsgierig naar wat onze klanten van ons vinden? Lees de beoordelingen die klanten via Google aan ons hebben gegeven en de reviews op onze website.
Contact
Heb je vragen? Of wil je kennismaken en daarvoor een vrijblijvende afspraak maken? Wij zijn bereikbaar op 024 397 8892. Een mail sturen kan natuurlijk ook: info@md-act.nl
Albert van Veen
